Mỗi miền quê, đều gắn liền với một niềm tự hào. Hơn thế, mỗi đất nước cũng có niềm tự hào riêng. Phải chăng, Nguyễn Đình Thi trong thời điểm mà người ta cần sự lạc quan, cần niềm tin vào chiến thắng, ông đã thể hiện theo thói quen của người Việt – nhìn về quá khứ để tự hào, để lạc quan và chiến thắng. Bài hát của ông, không chỉ dừng lại ở niềm tự hào là “Người Hà Nội” mà hơn thế ông đang tự hào cho một dân tộc, một quốc gia mà Hà Nội chính là trái tim của quốc gia ấy.
Năm 1947 ông viết bài hát “Người Hà Nội” - đó là thời điểm hết sức khó khăn của quân và dân ta khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vừa mới được lãnh tụ Hồ Chí Minh phát động (12/1946). Chúng ta vẫn thường gọi đây là giai đoạn phòng ngự, cả Thủ đô ngập trong máu lửa và hừng hực lòng căm thù, sôi sục ý chí quyết chiến, quyết thắng. Phải chăng vì thế, mở đầu bài hát nhạc sỹ đã không phản ánh ngay cảnh Thủ đô ngập trong máu lửa mà ông viết lên lời mở đầu như để tự hào, như để động viên mình và gửi tặng các chiến sỹ trung đoàn quyết tử ở Liên khu 1.
Ông phác họa Thủ đô ngàn năm với một gam màu tươi sáng “Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây/ lắng hồn núi sông ngàn năm..”. Đó là một nét nhạc thoáng đãng, nhưng nét nhạc ấy đã gieo vào lòng người một cảm giác linh thiêng. Một âm điệu ngân vang, tha thiết, lăng đọng kết hợp với nghệ thuật điệp từ, liệt kê địa danh, đó là những cái tên Thủ đô từng mang trong quá khứ. Mỗi tên gọi ấy, gắn liền với một thời đại anh hùng, để rồi khẳng định và tự hào rằng : Hà Nội - ấy là nơi lắng hồn sông núi ngàn năm”. Từ khi nhà Lý dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, Hà Nội trở thành trung tâm văn hóa, chính trị, kinh tế .... của cả nước, trở thành nơi hướng về của mọi người dân Việt Nam.
Trong lịch sử các cuộc chiến tranh vệ quốc, Hà Nội trở thành nơi cả nước đau xót và quyết tâm bảo vệ, giành lại.Vào thời nhà Trần trong cuộc chiến chống Nguyên Mông, dù có lúc phải rời cả triều đình về Thiên Trường, nhưng quyết tâm giành lại kinh đô. Vào thời Lê, ông Lê Lợi dù nếm mật nằm gai, khi quân không một đội, cũng đau đáu ngày về giải phóng Thăng Long khỏi ách thống trị nhà Minh. Rồi thời nhà Nguyễn, Quang Trung đã tiến hành cuộc tiến quân thần tốc 1789 để đuổi 20 vạn quân Thanh khỏi Thăng Long. Đến thế kỷ 20, sau khi chủ tịch Hồ Chí Minh đọc lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (Năm 1946), biết bao chiến sỹ Vệ quốc quân đã "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh" tại Hà Nội, biết bao chiến sỹ dời thủ đô lên chiến khu trong tâm trạng " Người ra đi đầu không ngoảnh lại- Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy"... Lời mở đầu đơn giản, ngắn gọn nhưng đã điểm lại bao mốc son chói lọi của Thủ đô, đã khơi gợi bao thời kỳ lịch sử oai hùng, đã tái hiện những nét đẹp văn hóa của Thủ đô Hà Nội. Đó phải chăng là niềm tự hào, là lời khích lệ cho ông và cho đồng chí của ông chiến đấu cho tổ quốc.
Cũng nhờ niềm tự hào trong trái tim những con người như ông mà những ngày B52 của giặc Mỹ rải thảm miền Bắc, Hà Nội trở thành nơi cả nước hướng về, đau xót biến thành quật cường, đã tạo nên trận Điện Biên Phủ trên không lẫy lừng... Như vậy ta có thể thấy, lời mở đầu ngắn gọn, nhưng chứa đựng tất cả lòng yêu nước sâu sắc, niềm tự hào, sự ca ngợi tự tận đáy lòng, trái tim, tâm hồn của ông. Hơn thế, ông đã nói hộ cho tất cả tâm hồn trái tim người Việt yêu nước ở mọi thời đại. Tuổi thơ của ông, trong cuộc kháng chiến chống pháp và hơn thế, cả cuộc đời ông gắn liền với mảnh đất Thủ đô. Nên hơn ai hết, ông hiểu sâu sắc các dãy phố, ngõ đường Hà nội và lịch sử của mảnh đất này. Cho nên, bài hát của ông đã in sâu vào tâm trí của mọi người.
Hơn nửa thế kỷ, ca khúc “Người Hà Nội” vang xa, thấm vào từng trái tim, là niềm tự hào không chỉ của riêng người Hà Nội, mà trở thành tài sản tinh thần của các thế hệ Việt Nam. Giai điệu, ca từ của “Người Hà Nội” lắng đọng trong tâm hồn người Việt Nam một tình yêu Tổ quốc. Với biểu tượng thiêng liêng Thủ đô Hà Nội, mỗi người Việt Nam dù ở bất cứ đâu, không thể không xao xuyến không cháy bỏng một tình yêu Tổ quốc khi giai điệu tha thiết về trái tim tổ quốc vang lên “Đây Hồ Gươm. Hồng Hà, Hồ Tây. Đây lắng hồn núi sông ngàn năm. …”.
Thẩm Đại Hạnh_ P. Tân Tiến
( Bài viết có tham khảo 1 số tư liệu)
